Şiirlerden şarkılara: Söz arayan bir kuşak

Bugün bir şarkının sözlerini yazan kişiye "söz yazarı" diyoruz ve bu bize çok doğal geliyor. Oysa Türkiye'de batı tarzı popüler müziğin ilk yıllarında bu iş neredeyse hiç yoktu. Gitarlarını, davullarını, elektrikli orglarını kuran gençlerin elinde yeni bir ses vardı, ama o sesle söylenecek Türkçe sözler yoktu. Çareyi iki kaynakta buldular: halkın yüzyıllardır söylediği türküler ve Türk şiirinin büyük isimleri.

Bu dizi, şiirden şarkıya uzanan bu yolu tek tek şarkılarla anlatacak. İlk yazıda manzaraya bütün olarak bakalım.

Cumhuriyetle gelen yeni sesler

Cumhuriyetle başlayan modernleşme gündelik hayatla birlikte müziği de değiştirdi. Plak ve radyo yaygınlaştı, şehirlerde dans salonları açıldı. 1930'larda tango, ardından caz, 1950'lerin sonunda da rock'n roll geldi. 1960'lardan itibaren batı kaynaklı popüler müzik, özellikle gençler arasında hızla yayıldı.

Bu müzikle söylenen ilk şarkıların çoğu yabancıydı. İngilizce, Fransızca ya da İtalyanca bir şarkı tutunca ona Türkçe söz yazılır, şarkı yeniden yorumlanırdı. Bunlara "aranjman" dendi; Fecri Ebcioğlu ve Sezen Cumhur Önal bu işin en tanınan isimleri oldu. Sözler çoğu zaman basitti: ezginin hecelerine oturan, aşkı ve ayrılığı birkaç dizede anlatan metinler. Melodi zaten tanıdıktı, Türkçe söz onu dinleyiciye taşıyan bir köprüydü.

Altın Mikrofon ve türküler

Dönemin en önemli dönüm noktalarından biri, Hürriyet gazetesinin 1965'te ilkini düzenlediği Altın Mikrofon yarışması oldu. Gazetenin hedefi, Türk müziğini batı müziğinin tekniği, üslubu ve çalgılarıyla yeniden ele almaktı. Yarışma 1968'e kadar dört kez yapıldı ve yurdun dört bir yanından gruplar katıldı.

Dereceye giren şarkıların listesine bakmak, dönemi anlamak için yeterli: "Helvacı", "Kaşık Havası", "Lorke Lorke", "Develi Daylar", "Konya Kabağı", "Meşelidir Enginde Dağlar", "Ilgaz"... Bunların büyük çoğunluğu, sözüyle ve ezgisiyle Anadolu türkülerinden yapılmış düzenlemelerdi. İlk yarışmanın birincisi Yıldırım Gürses'in "Gençliğe Veda"sı gibi özgün besteler de vardı, ama azınlıktaydı. Yine de bu türkü düzenlemeleri boşa gitmedi: Anadolu pop ve Anadolu rock bu zeminin üzerinde yükseldi.

Söz nereden gelecek?

Özgün beste yapmak isteyen bir müzisyenin önündeki asıl soru şuydu: Sözü kim yazacak? Türk sanat müziğinin köklü bir güfte geleneği vardı, ama o dil, aruzun ve divan şiirinin imgeleriyle, gitarın ve davulun yanında yabancı kalıyordu. Yeni müziğin diliyle konuşan, gündelik Türkçeyi kullanan bir şarkı sözü yazma geleneği ise henüz oluşmamıştı.

Müzisyenler bu yüzden şairlere yöneldi. Bunu kolaylaştıran bir şey de vardı: Türk şiiri, şarkıdan önce sade dile ulaşmıştı. 1940'larda Orhan Veli ve arkadaşları şiiri sokakta konuşulan Türkçeye indirmiş, Nazım Hikmet serbest dizeyi çoktan yerleştirmişti. Şairlerin dizeleri, aranjman sözlerinin bulamadığı derinliği ve gündelik dilin rahatlığını aynı anda taşıyordu.

Bu yönelişin iki damarı vardı. Biri halk şiiriydi: Karacaoğlan, Erzurumlu Emrah ve yaşayan bir ozan olarak Âşık Mahzuni Şerif. Öteki modern Türk şiiriydi: Nazım Hikmet, Orhan Veli, Cahit Külebi, Ahmed Arif, Ümit Yaşar Oğuzcan, Ahmet Muhip Dıranas. Aşağıdaki örnekler bu iki damarın nasıl birbirine karıştığını gösteriyor.

Cem Karaca: âşıklardan Nazım'a

Cem Karaca ve Apaşlar 1967'deki Altın Mikrofon'a "Emrah" ile katıldı ve ikinci oldu. Şarkı, 19. yüzyılda yaşamış Erzurumlu Emrah'ın bir şiirine Karaca'nın yaptığı besteydi. Aynı yıl çıkan 45'likte, 17. yüzyılın büyük ozanı Karacaoğlan'ın adını taşıyan bir şarkı da vardı. Karaca bu dönemde, askerliğini yaptığı Antakya'da Âşık Mahzuni Şerif ile tanıştı. Mahzuni'nin "Oy Bana Bana", "Nem Kaldı" ve "Acı Doktor" gibi deyişleri de zamanla repertuvarına girdi.

Modern şiirle buluşması da çok gecikmedi. 1968'de çıkan "Oy Babo" 45'liğinin arka yüzünde Cahit Külebi'nin "Hikâye"si vardı. Külebi Anadolu'yu, köyü ve kasabayı yalın bir dille anlatan bir şairdi ve dizeleri ezgiye kolayca yatıyordu. Orhan Veli'nin "İstanbul'u dinliyorum, gözlerim kapalı" şiirine yaptığı besteyi de, aynı dönemdeki diğer şarkıları gibi Almanya' da Ferdy Klein orkestrasının harika düzenleme ve eşliğiyle plak yapıyordu.

Karaca şairlere yıllar sonra da döndü. 1987'de, yurt dışında geçen uzun yıllardan sonra yayımladığı Merhaba Gençler ve Her Zaman Genç Kalanlar albümünde Orhan Veli'nin "Bedava" şiirinden yapılan "Bedava Yaşıyoruz" ile Nazım Hikmet'in yurdundan uzakta yazdığı "Ceviz Ağacı" yer aldı. Şiirden şarkıya yol, 1960'larla bitmemişti.

Fikret Kızılok ve Ahmed Arif

Ahmed Arif'in tek kitabı Hasretinden Prangalar Eskittim 1968'de çıktı ve kısa sürede elden ele dolaşan bir kitap oldu. Fikret Kızılok bu şiirlere ilk ulaşan müzisyenlerden biriydi. 1971'de Grafson Plak'tan çıkan 45'liğinde "Emmo"nun yanında Ahmed Arif'in "Vurulmuşum"u vardı.

Kızılok aynı şaire birkaç yıl sonra yeniden döndü. 1974'te Şah Plak'tan çıkan "Haberin Var mı", aynı kitaptaki "İçerde" şiirinden doğmuştu; plağın öteki yüzünde "Kör Pencere" vardı. "İçerde" bir hücreden yazılmıştır: şair taş duvara, demir kapıya ve kör pencereye haber sorarak açar, zincirinin ve ranzasının arasından baharın geldiği memleketini düşler. Kızılok'un sesinde bu dizeler, bir hapishane şiirinden çok bir özlem şarkısına dönüştü.

Timur Selçuk: Paris'ten bir ayrılık şarkısı

Şiir bestelemenin ilk örneklerinden biri Altın Mikrofon'dan bile önceye uzanır. O yıllarda Paris'te müzik eğitimi gören Timur Selçuk, 1964'te Barclay Plak'tan bir 45'lik çıkardı. Bir yüzünde Fransızca "On Dit", öteki yüzünde Ümit Yaşar Oğuzcan'ın şiirinden bestelediği "Ayrılanlar İçin" vardı.

Ümit Yaşar Oğuzcan, aşkı ve ayrılığı herkesin anlayacağı bir dille yazan, döneminde çok okunan bir şairdi. Şiirleri pek çok besteciye ilham verdi. Timur Selçuk ise bu ilk adımın ardından şiirle şarkı arasındaki köprüyü kariyeri boyunca hiç bırakmadı.

Ersen: "Olvido"

Ersen'in 1969'da çıkan ilk 45'liğinin adı İspanyolcaydı: "Olvido", yani unutuş. Bu ad, Ahmet Muhip Dıranas'ın aynı adlı şiirinden geliyordu. Dıranas az yazan, her dizesini uzun uzun işleyen, ahengiyle tanınan bir şairdi. "Olvido" da unutuşa, geçen gençliğe ve pişmanlığa seslenen kısa bir şiirdir.

Şiiri besteleyen Cem Karaca'ydı. Plak alışılmadık ölçüde sadeydi: Ersen'in sesine sadece Ünol Büyükgönenç'in gitarı eşlik ediyordu. Elektrikli gitarların ve davulların yükseldiği bir dönemde, bir şiire bu kadar az şeyle yaklaşmak başlı başına bir tercihti. Ersen 1972'de Ersen ve Dadaşlar'ı kurdu ve Anadolu rock'ın tanınan isimlerinden biri oldu.

Bir dizinin başlangıcı

Bu örneklerin hepsi aynı ihtiyaçtan doğdu: yeni bir müzik, kendi Türkçesini arıyordu. Zamanla şarkı sözü yazarlığı da gelişti ve bugün kendi başına bir sanat sayılıyor. Ama şairlere dönüş hiç bitmedi. Sonraki kuşaklar da Sabahattin Ali'den Attilâ İlhan'a, Nazım Hikmet'ten Ahmed Arif'e pek çok şairin dizelerini şarkıya dönüştürdü.

"Şiirlerden şarkılara" dizisinde her yazıda bir şiiri ve ondan doğan şarkıyı ele alacağız: şiirin hangi koşullarda yazıldığını, şairin hayatını, bestecinin o şiire nasıl ulaştığını ve şarkının farklı yorumlarını.

Türkçe şarkılar dinlemek isterseniz Radyo 45'lik iyi bir başlangıç.